Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) belirtileri genellikle erken çocuklukta ortaya çıkmasına rağmen, tanı bazen yetişkinlik dönemine kadar konamayabiliyor. Hatta tanı almadan, yaşadığı farklılıkları başka şeylerle etiketleyip yaşamına devam eden pek çok insanla karşılaşıyoruz. Genellikle ilkokul sıralarına gelindiğinde akademik zorlanmalar belirginleşiyor ve okul ya da ailenin yönlendirmesiyle çocuklar psikoterapi ya da psikiyatri sürecine dahil oluyor. 

Okul çağındaki çocuklarda DEHB %3-5, yetişkinlerde ise %1-2 oranında görülmektedir. Çocukluk döneminde DEHB tanısı alan bireylerin %70-80’i ergenlik döneminde de benzer belirtileri göstermeye devam ediyor. Bunların %50-70’i ise yetişkinlik döneminde de aynı tanıyı alıyorlar (Tatar ve Yargıç, 2012). DEHB, sadece zorlukları değil, birçok olumlu özelliği de beraberinde getirebilir. Yaratıcılık, yüksek enerji, hoşgörülü, sıcakkanlı bir kişilik, güçlü bir espri yeteneğine sahip olma, kolay ilişki kurabilme, risk alabilme gibi. Ancak tüm bu güçlü yönlere rağmen, bireyler zaman zaman ne kadar başarılı olsalar da kendilerini başarısız hissedebilirler. Dışarıdan aktif, enerjik görünseler de iç dünyalarında kendilerini yıpratabilir, kendilerine karşı oldukça sert olabilirler. 

Çocuklukta sıklıkla eleştiriye maruz kalırlar; “çok hareketli”, “dikkatsiz”, “dürtüsel” gibi etiketler, onların benlik algısını şekillendirir ve bu da zamanla kendilerini olumlu yönleriyle görmekte zorlanmalarına neden olabilir. Bu durum, özgüven kaybına, depresif ruh haline, öfke patlamalarına ya da duygusal dalgalanmalara yol açabilir. Dikkat süreleri kısa olsa da, ilgilerini çeken bir konuya yoğunlaştıklarında tam tersi bir durum ortaya çıkabilir: hyperfocus (aşırı odaklanma). Bu durum, bir işe yoğunlaştıklarında başka bir şeye geçiş yapmalarını zorlaştırabilir. Bu yönleri bazen bir avantaj, bazen ise dezavantaj olabilir. Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanabilir, sık sık ilgi alanlarını değiştirebilirler. 

Belki size de tanıdık gelecek bazı çocukluk anıları vardır: Sürekli bir şeylerini kaybeden, biraz haylaz, sabırsız, kıpır kıpır, yerinde duramayan, zamanını ayarlayamayan, ödevlerini tek başına yapamayan, söz kesen, çok konuşan, sorunun tamamını duymadan cevap veren bir çocuk… Tanıdık geldi mi? (: 

Ancak şunu da unutmamak gerekir: Günümüzde hareketli her çocuğu “hiperaktif” olarak tanımlamak doğru değil. DEHB tanısı konulabilmesi için, belirtilerin en az iki farklı ortamda (örneğin evde, okulda, işte) gözlemlenmesi ve bu alanlardaki işlevselliği belirgin bir şekilde etkilemesi gerekiyor. Ancak, tanı almış bireyleri de yalnızca bu özellikleriyle tanımlamak ve etiketlemek de doğru bir yaklaşım değildir.

Müzisyen bir anne dikkat eksikliği ve hiperaktiviteyi şöyle tanımlamış: “Beyni sanki en yetenekli sanatçılarla dolu ama şefi olmayan bir orkestra gibi. Farklı müzisyenler sonuca önem vermeden kendi melodilerini çalıyorlar. Bir uyum yok, hiçbir melodi, canlı bir müzik parçasına dönüşemiyor.” Ama size güzel bir haberim var sevgili okurlar. Eğer çocuğunuzda belirtileri erken fark ederseniz, psikiyatri ve psikoterapiyle ilerlediğinizde çocuğunuz hem akademik başarıyı yakalayabilir hem de kendi iç dünyasını tanıyıp keşfederek daha mutlu bir yaşam sürebilir. Ve eğer bu yazıyı okuyan bir yetişkinseniz, bilmelisiniz ki bu sizin suçunuz değil. DEHB, nörogelişimsel bir durumdur. Yaşamınızı olumsuz etkileyen yönleri için ilaç tedavisi ile beraber terapi desteği alabilirsiniz. Fark edilmesi her zaman kolay olmayabilir, özellikle DEHB’ye anksiyete bozuklukları, duygu durum bozuklukları gibi ek durumların eşlik etmesi veya yüksek zeka düzeyi gibi özelliklerin, bu durumları yıllarca kompanse etmesiyle DEHB’nin gizlenmesine ve gözden kaçmasına yol açabilir.

DEHB, basit bir sorun değildir. Bugün bilgilere ulaşmak çok daha kolay. Kendinizde bu belirtilerin olup olmadığını fark etmek ve doğru destek kanallarına yönelmek için yalnız değilsiniz. Yetenekleriniz ve emekleriniz gölgede kalmasın, içsel potansiyelinizin melodilerini hep birlikte duyalım.